Son yıllarda sıkça gündeme gelen “beyin detoksu” kavramının bilimsel bir karşılığı bulunmadığını belirten uzmanlar, beynin asıl temizlik ve düzenleme sürecinin derin uyku sırasında gerçekleştiğine dikkat çekiyor.
Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, beyin detoksu adı altında sunulan kürler, takviyeler ve ani beslenme değişikliklerine dair güçlü bilimsel kanıtlar olmadığını vurgulayarak, bu tür uygulamaların kontrolsüz kullanımda nörolojik ve psikiyatrik belirtileri olumsuz etkileyebileceği uyarısında bulundu.
‘Beyin detoksu’ bilimsel bir terim değil
“Beyin detoksu” kavramının nöroloji ve nörobilim literatüründe tanımlanmış, klinik olarak kullanılan bir terim olmadığını belirten Alp, “Bilimsel çalışmalarda beyni belirli bir sürede toksinlerden arındırmayı hedefleyen standart bir detoks yaklaşımından söz edilmez” dedi.
Bu kavramın ilgi görmesinin nedeninin beynin kendi dengesini koruyan ve kendini düzenleyen bir yapıya sahip olması olduğunu ifade eden Alp, “Günlük dilde ‘detoks’ olarak adlandırılan süreçler, aslında beynin doğal fizyolojik işleyişine atıfta bulunan ancak bilimsel karşılığı farklı olan mekanizmaları ifade eder” diye konuştu.
Beynin gerçek temizlik sistemi uykuda çalışıyor
Beynin temel temizlik mekanizmasının glimfatik sistem olduğunu belirten Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, bu sistemin beyin omurilik sıvısı aracılığıyla metabolik atıkları temizlediğini ve en aktif olduğu dönemin derin uyku evreleri olduğunu söyledi.
“Özellikle öğrenme, hafıza ve nörodejeneratif hastalıklarla ilişkilendirilen proteinlerin temizlenmesi büyük ölçüde uyku sırasında gerçekleşir” diyen Alp, kan-beyin bariyerinin zararlı maddelerin geçişini sınırladığını, mikroglial hücrelerin ise hücresel temizlik ve onarımda görev aldığını vurguladı.
Bilimsel temeli olmayan ‘detoks’lar risk taşıyor
Detoks adı altında sunulan besinler ve takviyelerin beyni doğrudan temizlediğine dair güçlü bilimsel kanıtlar olmadığını belirten Alp, dengeli beslenmenin beyin sağlığı için önemli olduğunu ancak bunun kısa sürede zihinsel arınma sağlayacağı anlamına gelmediğini ifade etti.
Kontrolsüz kullanılan takviyelerin karaciğer ve böbrek üzerinde yük oluşturabileceğini hatırlatan Alp, bu ürünlerin kullanılan ilaçlarla etkileşime girme riskine de dikkat çekerek, “Bilimsel temeli olmayan detoks uygulamaları faydadan çok zarar verebilir” dedi.
‘Doğal’ ürünler her zaman güvenli değil
Nörolojik hastalığı olan bireylerde beyin dengesinin oldukça hassas olduğunu vurgulayan Alp, epilepsi, Alzheimer, Parkinson, migren ve multipl skleroz gibi hastalıklarda ani beslenme değişikliklerinin ve kontrolsüz takviye kullanımının semptomları artırabileceğini belirtti.
“‘Doğal’ olarak tanımlanan ürünlerin her koşulda güvenli olduğu düşüncesi, nörolojik hastalıklar söz konusu olduğunda geçerli değildir” diyen Alp, bu tür uygulamaların mutlaka hekim ve uzman görüşüyle değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Ekranlar toksin değil, zihinsel yük oluşturuyor
Sürekli ekrana maruz kalmanın beyinde kimyasal bir toksin birikimine yol açmadığını ifade eden Alp, buna karşın uzun süreli ekran kullanımının dikkat, uyanıklık ve bilgi işleme sistemleri üzerinde ciddi bir yük oluşturduğunu kaydetti.
Sürekli değişen uyaranların beynin dinlenme ağlarını baskıladığını belirten Alp, bunun zihinsel yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve uyku bozukluklarına yol açabileceğini söyledi.
Beyin sağlığının anahtarı: Düzenli ve kaliteli uyku
Beyin sağlığını korumanın en temel alışkanlığının düzenli ve kaliteli uyku olduğunu vurgulayan Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, sözlerini şöyle tamamladı:
“Uyku sırasında beyin, gün içinde edinilen bilgileri düzenler, gereksiz uyarıları ayıklar ve kendini yeniler. Duygusal denge ve stresle başa çıkma kapasitesi de büyük ölçüde uyku kalitesiyle ilişkilidir. Bu nedenle beyin sağlığı, kısa vadeli çözümlerden çok, sürdürülebilir ve dengeli bir yaşam düzeniyle korunur.”
